Pages

26 November 2016

Zašto je Kastro ulagao u obrazovanje?

Odgovor je možda u sledećem isečku iz moje nove knjige "Šta je kapitalizam?", koja u izdanju Heliksa uskoro kreće u štampu:

"Ne treba smetnuti s uma ni da su centralizovani državni sistemi obaveznog obrazovanja nekada, od Prusije do Japana, neskriveno nastajali u cilju stvaranja odanog i poslušnog građanstva. To su svrhe dijametralno suprotne razvoju ličnog integriteta, nezavisnog mišljenja i kreativnosti. Lent Pričet, vodeći istraživač ekonomije obrazovanja s Harvarda, primećuje da su u 20. veku svi svetski diktatori, uključujući i najozloglašenije među njima, sprovodili masovne programe obrazovanja u okviru centralizovanih državnih obrazovnih sistema. Ponekad se u odbranu Titovog komunističkog režima u bivšoj Jugoslaviji kaže da su komunisti, ako ništa drugo, gradili škole i omasovili obrazovanje. Ali jednako su u isto vreme radili svi, od demokratskih država do najgorih diktatora. I dok se to prebrzo predstavlja kao nešto činjeno iz krajnje benevolentnih namera, Pričet postavlja logično pitanje: zašto su čak i notorni zločinci, diktatori koji su otvoreno pljačkali i ubijali sopstveno stanovništvo, u isto vreme bili tako zainteresovani za obrazovanje tog stanovništva? Kako je moguće da je Staljin, sprovodeći genocid u Ukrajini, u isto vreme i na istom mestu gradio škole?

Razlog zbog kojeg su i pristojne i kriminalne i demokratske i autoritarne vlade jednako opsesivno gradile obrazovne sisteme nije bio želja za većom produktivnošću stanovništva jer, nasuprot uvreženom mišljenju, ulaganja u obrazovanje i ekonomski rast ne pokazuju pozitivnu korelaciju – to su pokazale brojne studije. Razlog je, zaključuje Pričet, to što je centralizovano obrazovanje oblik indoktrinacije. Indoktrinacija se teže sprovodi direktno. Ali ako se uvije u obrazovanje, onda se uz matematiku, jezik i druge korisne predmete, lakše može progurati i indoktrinacija u svrhe podizanja lojalnosti državi, ideološke saglasnosti ili prezentacije sopstvene verzije istorijskih događaja. Privrženost klasičnih liberala izboru u obrazovanju treba staviti u ovaj kontekst. Ekonomska efikasnost ili rezultati testova su manji deo celog argumenta. Važnija je sloboda izbora jer je ona osnov ličnog integriteta, intelektualne nezavisnosti, kritičkog razmišljanja, različitosti i kreativnosti." 

07 November 2016

Amerika bira 2016 - IV


Ovo je moja prognoza. Tramp će uzeti sve države u kojima je pobedio Romni. Juriš na Belt će biti uspešan jedino u Ohaju i Ajovi (ako je tu uopšte možemo svrstati, ja lično ne). Ono što je dobro za Trampa (i još više republikance) je da je Nju Hempšir vraćen u igru i da ne mora da se nada Pensilvaniji ili Koloradu. Ipak, mali Nju Hempšir je za Trampa velik kao kuća i ako tu izgubi igra je gotovo sigurno gotova. Tramp će Ohajo i Ajovu i pokušaj dobrog rezultata u Pensilvaniji i Mičigenu platiti u Koloradu, a  možda i u Nevadi.

Izbori su u skoro idealnom trenutku za Trampa jer je celo vreme kampanja bila takva da je Klinton bila ili sigurni pobednik ili ne-baš-komotno vodila. Sada je takva situacija.

Ako Hilari dobije Floridu demokrate su pobedile, ako je dobije Tramp onda ima šansu, ali ne i izvesnost da pobedi. Ko će pobediti na Floridi ne znam, ne bi me čudilo da bude u "recounting" margini.

Moguće je da ćemo istovremeno gledati Floridu i Nevadu. Postoji i mala šansa da bude nerešeno, s tim da bi onda Tramp postao predsednik glasanjem u Predstavničkom domu.

Kako bilo, šanse su blago na strani Hilari, a bilo koji drugi republikanac (Kruz, Rubio ili Kasić) bi večeras relaksirano proslavili pobedu. Bilo koji iole harizmatičniji i manje dinastički etablirani demokrata bi razbio Trampa.

03 November 2016

Amerika bira 2016 - III

Umesto da ovo bude poslednji post pred izbore, izgleda da ću imati još jedan za vikend. Preferencije glasača pokazuju promene koje nas uvode u skoro pa potpuno neizvesnu trku za predsednika. Međutim, kao i uvek, kada su godine deljive s 4, izbori za Predstavnički dom, Senat i guvernere padnu u drugi plan.

Kao što sam i ranije tvrdio, Predstavnički dom ostaje republikanski. Sve su šanse da republikanci neće imati 247 mesta koje su dobili 2014. godine, odnosno da će rezultat pre težiti onome iz 2012, kada su imali 234. Intemedijarni izbori uvek naglase protesno glasanje protiv predsednika. Za sada republikanci imaju sa sigurnošću 224 mesta (218 je dovoljno za većinu), demokrate 190, dok je 21 trka otvorena. Republikanci sigurno neće ponoviti 51,2% glasova na izborima za Predstavnički dom, a demokrate će imati više od 45,5%, što su bili rezultati na nivou SAD 2014. godine.

Kada je reč o Senatu, republikanci imaju težak zadatak, budući da je mnogo više mesta koji oni brane, nego što je to slučaj kod demokrata. Trenutni odnos snaga je 54:46 za republikance, a za sada je omer snaga 46:46 sa 8 neizvesnih trka - Nevada, Viskonsin, Misuri, Indijana, Pensilvanija, Severna Karolina, Florida i Nju Hempšir. Najverovatniji rezultat će biti 51:49 za republikance, drugi nešto manje verovatan je 50:50, a treći 52:48. U odnosu na prethodni saziv republikanci sigurno gube Ilinois. Kada je reč o tesnim utrkama, ako bi danas bili održani izbori republikanci mogu izgubiti još i Viskonsin, Pensilvaniju i Indijanu i mogu (ali daleko od toga da mogu reći da su šanse veće od 50%) preuzeti Nevadu. Za demokrate uspeh će biti perfektno podeljen Senat, za republikance makar 51 senator. Utrke koje će verovatno odlučiti pitanje većine su u Nevadi i Misuriju.

Guverneri koji se kod nas malo analiziraju su u potpunom zapećku. Svega 12 guvernera se bira ove godine, a uz to predsednički izbori odnose mnogo pažnje. Trenutno republikanci vode 31 državu, demokrate 18, a Aljasku nezavisni guverner. Za sada je sigurno da će republikanci nastaviti da vode 30 država, demokrate 14. Misuri, Indijana, Severna Karolina, Nju Hempšir i Mejn imaju tesnu trku. Republikanci su vratili Zapadnu Virdžiniju u crveni tabor,  u tesnim trkama u četiri države bolje stoje demokrate, a republikanski kandidat je bolji u Mejnu. Za demokrate uspeh će biti ako republikanci ostanu na 31 guverneru, za republikance je uspeh ako dobiju barem još jednu državu više.


30 October 2016

Amerika bira 2016 - II

Prošle su tri predsedničke i jedna potpredsednička debata, kao i snimci koji Trampa prikazuju u lošem svetlu. U jednom trenutku ankete su pokazivale da je trka rešena, posebno nakon što se i deo Republikanske stranke odrekao Trampa. Međutim, poslednjih dana ankete pokazuju Trampov oporavak, tako da nam, ako se ne desi nešto epohalno poput državnog udara na dan izbora ili uragana koji je svojevremeno oduvao Romnija, sleduje interesantna noć 8-9.11.

Rassmunsen i još neke organizacije pokazuju da u trci četiri kandidata među opredeljenim glasačima Tramp ima prednost na nivou SAD.  Takođe, Tramp ne stoji preterano loše među Afroamerikancima i Latinosima za bilo kog republikanca, posebno onog sa kontroverznim stavovima za američki politički establišment. Trampovi glasači pokazuju fanatizam koji je sličan onome koji su pokazali glasači Obame. Na to treba dodati pokazatelje lepog odziva republikanaca na prevremeno glasanje. S druge strane Klinton vodi na nacionalnom nivou u anketama, ali se prednost smanjuje. Ista je tendencija u swing states (zovimo ih prevrtljivim državama).

Da ne bude da podgrevam previše nade ljudima u Srbiji koji vole Trampa ili mrze Hilari. Još uvek je Hilari u prednosti u većini anketa na nacionalnom nivou i kada je reč o trkama u ključnim zemljama. Međutim, hajde da bacimo pogled šta se do sada dešavalo i kako bi mogla da izgleda trka.

Na nacionalnom nivou Hilari, kada se posmatraju pokretni uprosečeni rezultati različitih anketa je imala vođstvo koje je u njenim pikovima bilo malo iznad 7% (sredina avgusta i sredina oktobra), dok su za nju najgori rezultati zabeleženi sredinom septembra (prednost od 0,7%) i početkom avgusta kada je Tramp na kratko bio u prednosti. Sadašnja tendencija je da prednost Hilari pada (trenutno je 3,4%) i da bi do 8.11. ona mogla biti u domenu statističke greške i kod najvećih uzoraka. Džonson je u značajnom padu sa skoro 10% na 5%, ali njegov pad ne ide posebno na ruku ikome od dva glavna takmaca. Stejn je konstantno na 2-3%. Međutim, postoji i peti kandidat, Mek Malin koji je jak u Juti (koja je postala trka tri takmaca) i koji ima realne šanse za 6 elektorskih glasova, a Juta (u kojoj demokrate obično nemaju kampanju jer nema potrebe usled izvesnosti poraza) je postala otvorena trka.

Ako posmatramo elektorske glasove, koji su jedini merodavni, Tramp ima problem što je tamo gde je njegova pobeda sigurna, njegova prednost veća nego što je to kod Hilari. U sistemu kao što je američki, bolje je tesno pobediti u pet država nego ubedljivo trijumfovati u dve, a izgubiti tri, na primer. Za sada Klinton ima 169 sigurnih glasova u državama gde je njena prednost dvocifrena, nasuprot Trampovih 90. Kada se tome dodaju države gde je prednost 5-10pp Klinton ima 252 elektorska glasa, a Tramp 126. Države gde je trka tesna (toss-up), to jest gde jedan kandidat ima prednost do 5pp daju dodatnih 160 elektorskih glasova. Te države su: Teksas, Florida, Pensilvanija, Ohajo, Severna Karolina, Džordžija, Nevada, Arizona, Ajova i Mejn 2 (Mejn ima dve izborne jedinice). Ako bi izbori bili danas, Tramp bi gotovo sigurno dobio u Teksasu i Džordžiji, ali bi Hilari bila veliki favorit u Pensilvaniji. Ostalih 7 trka su potpuno otvorene.

Postoji nekoliko država koje su bile jako blizu toss-up i tu je najveći neuspeh Trampa za sada. Njemu je iz ruku ispala neizvesna trka u Minesoti, Viskonsinu, Mičigenu, Nju Hempširu, Mejnu, Virdžiniji i Koloradu. Kolorado je posebno bolan jer je Tramp krajem septembra bio u vođstvu u Koloradu, a sada je Kolorado ispao iz toss-up. Sa Koloradom u igri ne bi bilo skoro pa nemoguće misije moranja pobede u Pensilvaniji.

Hilari za pobedu treba još 18 elektorskih glasova, odnosno da pobedi još samo u Pensilvaniji, Floridi, Ohaju ili Teksasu (što je najveći udarac za republikance, povratak Teksasa u toss-up posle nekoliko decenija). Bilo koja od ovih država je dovoljna Hilari, a republikanci baš dugo nisu pobedili u Pensilvaniji. Takođe, ako Hilari pobedi u Severnoj Karolini ili Džordžiji i još bilo kojoj od država koje su toss-up, Bela kuća ostaje demokratska.

Ovi izbori su malo izmiksali plavo-crvenu mapu, prevashodno što Arizona i Severna Karolina vrlo realno mogu izmaći republikancima, a loša vest za republikance je što je Virdžinija definitivno otišla iz njihovog domašaja osim za nekog predsedničkog kandidata koji bi jako ličio na demokratskog. Nju Hempšir je potvrdio da je plav. S druge strane Ajova se vraća u crveni tabor i manja jedinica u Mejnu.

Sve u svemu, ako nova afera curenja ne poremeti kampanju Hilari Klinton ili ako ne presudi mnogo veća motivacija Trampovih glasača, moja inicijalna prognoza od pre mesec i po dana da verovatno pobeđuje Tramp neće biti tačna. Uz jedno veliko zrno opreza koje ide uz atipične izbore. Kako nijedan od kandidata ne budi u meni jake i preterano lepe emocije, relaksirano čekam 8-9.11 koji ću tradicionalno probdeti.

U narednom člansku više o izborima za Senat, Predstavnički dom i guvernere.


05 October 2016

Zašto treba privatizovati Nasu

“Onaj koji se bori protiv čudovišta, treba da pazi da i sam ne postane čudovište.” (Niče) Ovih dana povela se rasprava o ingenioznom projektu Elona Muska o letu sa ljudskom posadom na Mars u 2022. godini (National Review je objavio sjajan tekst o tome.) U senci toga prošao je i otužni “jubilej” – 5 godina od poslednjeg leta spejs šatla, najvećeg i vrlo simboličkog promašaja državne astronautike. Tokom tog perioda dobili smo – na planu letova sa ljudima – jedno veliko ništa, zapravo i manje od ništa, jer je i “papirni” Constellation program otkazan, a od novog heavy lift booster-a koji je preduslov za ozbiljniji svemirski program nema ni traga ni glasa.
  
Da je NASA postala dinosaurus sa velikim telom i malom glavom toliko je očigledno da to gotovo nije potrebno obrazlagati. Gubitak dva šatla (Čelindžer 1986. i Kolumbija 2003.) predstavljao je gigantsku katastrofu za koncept razvijan više od četvrt veka (!), koji je odneo preko 210 milijardi dolara iz 2011. Cena pojedinačnog leta šatla bila je najmanje 20 puta (!!!) veća od one koja je u originalnim studijama bila predviđena. Kao što je neko marljivo izračunao u diskusijama na Internetu nakon nesreće Kolumbije, da je šatl bezbedan kao i avionski saobraćaj – što je bilo originalno obećanje Nasinih eksperata – samo na londonskom aerodromu Hitrou dešavale bi se po dve avionske nesreće dnevno. Međunarodna svemirska stanica se već uveliko posmatra kao projekt tipa »rupa bez dna«. O letovima na Mesec kojih nema već 40 godina ne vredi trošiti reči, odavno (u vreme Vernera fon Brauna!) planirana – Nasina, o Elonu Musku malo kasnije – misija na Mars se sad “ambiciozno” smešta u maglovitih 20-30 narednih godina. Čak ni jednostavne planetarne misije bez ljudske posade ne idu kako se očekuje: kvar na Galileu je redukovao količinu podataka koju je ova sonda sakupila na majušni delić planiranog, o totalnim havarijama misija Mars Polar Lander ili Mars Observer da i ne govorimo. Što je najvažnije, nedavno deklasifikovani dokumenti pokazuju kako je NASA sasekla gomilu radikalnih, neortodoksnih, hrabrih projekata na kojima su veliki umovi poput Frimena Dajsona radili u samo praskozorje kosmičke ere (Orion, Rover, NERVA, itd.) i svesno se okrenula neefikasnom i opasnom hemijskom pogonu kao jedinom načinu da se ostvari politički traženo ljudsko prisustvo u svemiru. Gotovo pola veka nakon lansiranja prvih satelita, dok se čitave druge oblasti nauke i tehnologije uopšte ne mogu prepoznati (uporedite tadašnje i današnje računare, tadašnje i današnje medicinske aparate ili tadašnje i današnje hi-fi uređaje), i dalje se koriste rakete na hemijsko gorivo, i ne postoji nijedan jedini ozbiljan projekat kome je cilj da se to promeni. O sprezi Nase i vojno-bezbednosnog kompleksa koja stalno izaziva moralne nedoumice da i ne govorimo.  

Neko bi u odgovor mogao početi da nabraja uspehe agencije. Niko ne spori da je uspeha bilo, premda je pitanje motivacije i svrsishodnosti nekih od njih  veoma sporno. Ali, sve treba staviti u odgovarajuću perspektivu i kontekst. Najuspešnije misije NASA su one – za koje niko nije čuo! Odnosno, niko van uskog kruga astrofizičara i planetologa koji se njihovim rezultatima bave. Misije kao što su IRAS ili COBE nemerljivo su doprinele našem razumevanju svemira, otvorile nove horizonte, pobile stare teorije i podstakle izgradnju novih na način koji je prethodno bio nedostupan. Isto se odnosi na neke (nipošto ne sve!) međuplanetarne misije, poput Vikinga iz 1970-tih ili Vojadžera iz 1980-tih. Svi ti uspesi NASA zajedno tokom poslednjih 40-tak godina nisu koštali kao jedan jedini – zbog nebrige ili nekompetentnosti – izgubljeni šatl, čak i kada bismo stavili na stranu nemerljivi gubitak ljudskih života. Kao što reče eponimni začetnik ove vrste “uspeha”, epirski kralj Pir nakon pobede nad Rimljanima kod Askuluma u Apuliji 279. godine pre n.e.: “Još jedna ovakva pobeda i potpuno smo propali.”

Odmah da razjasnim: sve što je rečeno za NASA se sa još većom snagom odnosi na sestrinske organizacije kao što su evropska ESA, te Roskosmos i kineska kosmička agencija. Spisak njihovih promašaja je još duži. Dugačkom nizu sovjetskih kosmonauta čija je smrt odmah ili tek nakon pada Berlinskog zida priznata, treba dodati česta neuspela lansiranja, koja su se nastavila i nakon destaljinizacije i navodnog uvođenja demokratije. O neuspesima sjajno zamišljenih misija poput Fobosa je takođe puno diskutovano. Pompezno najavljivan evropski Bigl 2 se nije oglasio (uprkos idiotskim saopštenjima po kojima se »uspešno spustio« – štogod to u orvelovskom novogovoru značilo), a o tragediji poput prizemljenja kineske rakete iz serije Dugi marš (totalitarno ime govori samo za sebe) na jedno selo pre petnaestak godina i stotinama žrtava pri tom nastale eksplozije bolje je ćutati. Dakle, ovde se NASA koristi kao primer za ma koju bahatu i svemoćnu kosmičku agenciju iza koje stoji državni aparat sa svim dobro poznatim mehanizmima prinude.

NASA je proizvod Hladnog rata, stvorena da bi se dao pre svega vojni, a zatim i političko-medijski odgovor sovjetskim nastojanjima da se pokaže superiornost proleterske nauke i tehnike. Strateški značaj svemira se sistematski preuveličavao, pa i danas imamo prilike da u zaostalim džepovima hladnoratovskog razmišljanja, kakva je i Srbija, čujemo budalaštine da nas Zle Sile Novog SveCkog Poretka vrebaju iz svemira! U to vreme, to je moglo imati izvesnog racionalnog opravdanja: pred let čoveka u svemir su se tada postavljale brojne teškoće koje su odista bile naučne i tehnološke prirode. Problem kosmičkih letova sa ljudskom posadom već odavno nije naučni ili tehnološki problem, on je isključivo politički, kulturni i civilizacijski problem. Berlinski zid je pao. A NASA uprkos zdravoj logici, opstaje, i upinje se svim silama da održi u životu propalu ideju da boljševički pogled na svemirske letove treba da procveta baš u 21. veku.

I tu upravo nailazimo na ključ još jednog malignog aspekta Nase i sestrinskih agencija: one se svim silama trude da prikriju i umanje ekonomski i privredni značaj kosmičkih resursa. Stalno se naglašava istraživački i medijski aspekt astronautike, dok se sistematski zanemaruje tema eksploatacije vanzemaljskih resursa. U svim pričama i planovima o budućnosti letova sa ljudskom posadom uvek se govori o povratku na Mesec i letu na Mars. Obe stvari su prevashodno PR, a ne nešto što bi moglo doneti ekonomske koristi – sve to kao da svemir nije pun resursa u poređenju sa kojima su prirodna blaga Aljaske ili Sibira tek kap u moru. Zašto se ne govori o letovima do NEO, objekata u Lagranžovim tačkama Zemlje ili čak do asteroida u glavnom asteroidnom pojasu koji su tek malo dalji od Marsa, a u ekonomskom pogledu daleko više obećavaju? Zašto se tu i tamo polu-artikulisano priča o potrebi stalnog ljudskog prisustva u orbiti oko Zemlje (kao da je prisustvo neka vrednost po sebi, a ne tek posledica važnijih aktivnosti), a veoma retko o potrebi premeštanja industrije u orbitu? Veoma jednostavno rasuđivanje ukazuje na privredni značaj asteroida: kad se nađete na Mesecu ili Marsu, vi ste, kao i na Zemlji, na dnu gravitacione potencijalne jame. Cena iznošenja kilograma resursa i prebacivanja na neko drugo mesto uglavnom je određena upravo dubinom gravitacione potencijalne jame – a ona praktično ne postoji za asteroide! Drugi ključni moment je geofizički: dok su na Zemlji i drugim planetama teški metali iglavnom retki zbog toga što su potonuli u središnje oblasti planete, takve diferencijacije na asteroidima nema. Lako je izvesti zaključak da bi prosečan asteroid, veliki tek par kilometara sadržao više retkih elemenata nego što je zemaljska proizvodnja za čitave decenije.

Alternativa je jasna: privatni/korporativni sektor. SpaceShipOne i njegov genijalni konstruktor Bert Ruten, Elon Musk i SpaceX, ser Ričard Brenson i Virgin Galactic pokazuju na najbolji mogući način put koji treba slediti. Privatna inicijativa u osvajanju svemira rešila bi veoma brzo većinu problema kroz drastično opadanje cene prebacivanja kilograma korisnog tereta u orbitu i na druge lokacije u Zemljinoj blizini zbog slobodne konkurencije, oslobađanje od ekonomskog, društvenog, pa i psihološkog balasta saradnje sa vojnim i bezbednosnim strukturama, angažovanje daleko većih ljudskih kreativnih potencijala nego što čak i NASA može učiniti i ponajviše, uklanjanje birokratskih i pravnih prepreka originalnim i smelim idejama. Ako astronomima nimalo ne smeta što je, npr. najveći pojedinačni teleskop na svetu (10-metarski Keck) privatna inicijativa, nije jasno zašto bi to bilo kome smetalo u astronautičkom sektoru, osim šačici NASA-mandarina.

Sve je ovo deja vu kad se uporedi sa dobom evropskih istraživanja i osvajanja drugih kontinenata naše planete. Kolonizacija vanevropskih resursa imala je dva osnovna modela. Prvi, državni, utemeljile su Španija i Portugalija. Istorija španskih istraživanja i osvajanja Latinske Amerike to potvrđuje: za najjednostavnije, baš kao i za najteže zadatke i misije, bilo je potrebno tražiti dozvolu iz Eskorijala ili Lisabona. Većina konkvistadora provodila je više vremena po sudovima i dvorskim čekaonicama nego u Novom Svetu. Otkriće bi učinio ne onaj ko bi imao dobru volju, znanje ili hrabrost, već uglavnom onaj koji je imao dobrih veza na dvoru (ili u crkvi). Posledice jesu pre svega razvitak ideološkog i verskog fanatizma koji je doprineo uništenju domorodačkih kultura i opštoj brutalnosti španskih i portugalskih kolonija, a zatim i ogromna neefikasnost kolonijalne uprave. Uporedimo li to sa velikim brojem engleskih, francuskih ili holandskih kolonija videćemo daleko veću ulogu privatne inicijative i osnivanja korporacija, često sa mešovitim vlasništvom. Npr. britanski parlament je aktivno i svesno podsticao stanovništvo da učestvuje u kolonijalnim poduhvatima putem ulaganja u ovakva preduzeća. Upravo zahvaljujući takvom pristupu, karakterističnom za individualizam i preduzetništvo, danas govorimo o, recimo, šatlu ili internetu, a ne analognim terminima na španskom ili portugalskom. Ironija je da se danas praktično sve kosmičke sile, grčevito i dalje drže španskog, a ne britanskog modela kada je o svemiru reč.

Sve ovo ne bi bilo toliko značajno, da nam na Zemlji nisu potrebni resursi. Otac sociobiologije Edvard O. Vilson je još pre desetak godina precizno izračunao da, kada bi svi stanovnici Zemlje trošili istu količinu prirodnih resursa kao oni u par najrazvijenijih zemalja sveta, nama bi već danas bile potrebne skoro tri planete poput Zemlje! Pored povećane efikasnosti korišćenja, a naročito recikliranja resursa, ništa nije prirodnije nego tragati za njima u svemiru. Kako ćemo izbeći katastrofe koje nam prete, kako prirodne (sudari sa asteroidima/kometama, eksplozije bliskih supernovih, supervulkanizam, pandemije), tako i antropogene (nuklearna zima, globalno zagrevanje, zloupotreba biotehnologije/nanotehnologije), ako ne ovladavanjem svemirskim resursima i širenjem čovečanstva na druge planete i lokacije u svemiru, tako da nas nijedna lokalna katastrofa ne može istrebiti? Istraživanje i eksploatacija kosmosa nisu luksuz: oni su sine qua non dugoročnog opstanka vrste. Samo oni koji veruju u načelo posle mene potop” mogu biti ravnodušni prema tragičnom stanju astronautike danas. Umesto pozamašne godišnje stavke u državnom budžetu namenjene očuvanju dinosaura, države sveta trebalo bi da pre svega omoguće privatno vlasništvo nad kosmičkim resursima, pravno i fiskalno podrže privatna kosmička preduzeća i konzorcijume koje bi u tu svrhu osnovale korporacije. Očekivati da će državni dinosauri biti u stanju da efikasno upravljaju bogatstvima kosmosa slično je očekivanju da bi dr Strejndžlav uspostavio društvo pravde i prosperiteta, samo kad bi mu dozvolili da ostvari sve svoje čudesne ideje.

I tako se vraćamo na Elona Muska, čiju viziju razvoja tržišne privrede u svemiru valja proučiti – i snažno podržati. Pre svega tako što bi se probila etatistička medijska blokada o ovoj temi, odnosno što bi ljudi liberalnog usmerenja valjalo da prestanu da ćute. NASA i sestrinske agencije postale su prepreka ozbiljnoj eksploataciji i kolonizaciji kosmosa – a samim tim i novom talasu istraživanja! – i treba ih što pre transformisati u servis kosmički-orijentisanog preduzetništva, pa i privatizovati. U svemir ne treba da idu države, nacije, vojske i vojni savezi, već slobodni građani i njihovim slobodnim udruživanjem nastale privatne kompanije. Države treba da tom velikom i plemenitom cilju pomognu; odnosno bar da prestanu da odmažu.

23 September 2016

Amerika bira - 2016

Bliže se debate predsedničkih kandidata, prva je u ponedeljak. Klinton i dalje ima solidnu prednost u ukupnom broju glasova, ali u swing states Tramp ima odličan trend. Kada bi se izbori održali danas (uz uvažavanje nesavršenosti merenja kada je razlika u domenu dve statističke greške) Tramp bi imao samo 6 elektorskih glasova manje od Klinton, to jest Trampu bi nedostajala   jedna država. To je fundamentalni preokret u odnosu na situaciju od pre mesec dana. Takođe, novo je što imamo zaista jakog trećeg kandidata, Džonsona, ispred Libertarijanske partije, koji može u idealnom slučaju dobiti i dvocifren procenat na izborima, ali bez nade u dobijanje elektora.

Kada je reč o Senatu nakon stabilnih izgleda da republikanci zadrže većinu, došlo je do poravnanja u anketama, a potom do blage prednosti republikanaca 51:49. Republikanci bez problema zadržavaju Predstavnički dom, iako će demokrate verovatno  imati više glasova na nacionalnom nivou.

Sve u svemu, čekaju nas interesantne debate, a ja ću, kao i uvek, izaći da dubljim analizama pred same izbore, nakon sučeljavanja kandidata.

Do tada ispod su linkovi o američkom izbornom sistemu.

O izbornom sistemu - izbor predsednika

O izbornom sistemu - Kongres

13 September 2016

Kritika kritike Kanemana, 2. deo


What is obscure? „At most, they simply demonstrate either the subjects’ ignorance of certain obscure statistics“ (p. 132) Well, ignorance may indeed be a relative term, but it is hard to construe the huge numerical preponderance of farmers over librarians as „obscure“ for anybody not living in a cave. In non-Orwellian speak, “certain obscure statistics” applies to things like the number of cane toads in Australia or the famous example of Enrico Fermi, the population of piano-tuners in Chicago. “Did it occur to you that there are more than male farmers for each male librarian in the United States?”—as if this information is intuitive or self-evident.“ (p. 134) it certainly is not self-evident, but contra BT it is intuitive, since intuition is based (on most reasonable philosophical construals, e.g., Hume’s “striking resemblance” in A Treatise of Human Nature) on actually having some prior knowledge on relationship of empirical objects. Of course, BT are free to use their own definition of what is intuitive or not – but are hardly entitled to criticize Kahneman for not sticking to their private definition in this respect.

„When respondents perform poorly, the reader is led to interpret their failure as a cognitive bias, although simple ignorance of either quantitative technique or of relevant facts suffices to explain it.“ (p. 134) Alternative explanations – which are, interestingly enough, not entertained by BT – include low IQ, iodine deficiency, serious depression, or simple laziness.

On bats and balls: “This is not at all a simple puzzle. The fact that it involves bats, balls, and small amounts of money makes it look simple and thus lulls respondents into thinking they should have the answer ready. In reality, this is a system of two equations with two unknowns—the type of mathematical problem that, in the United States, is not learned until at least the eighth grade, if ever.“ (p. 135)

Now, an interesting issue is why should the US education system (a broken one, btw, according to authors so disparate as Alan Bloom, Francis Fukuyama, Judith Butler, or Bernie Sanders) be a norm here? Even more interesting is how in the world could a person buying chocolate in two different packages in two shops for a fixed amount of money establish whether she received correct change at the counters or one shop is indeed cheaper than the other? This is also a system of two equations with two unknowns. And a person incapable of deciding so might not be irrational in the narrow sense of BT, but in reality should not be trusted very much. There are countless examples of similar problems involving two equations with two unknowns appearing in everyday contexts. Some adults take some kids to a movie, five people in all. The cost for adults is $9 and the cost for kids is $6. They paid a total of $36. How many kids are there?

„[T]he question is not only outside our normal range of experience and therefore irrelevant to the lives of most people.“ (p. 135) Only those people not doing shopping – or those not very careful with their money, or those not likely to go with kids to a movie, or... On a serious note, this assertion that what is outside our own range of experience is therefore irrelevant to our lives or to the lives of most people is, at best, outright bizarre. As someone who did some work in risk analysis, I find this claim preposterous. Rational people take into account events outside their own range of experience all the time – the insurance industry would not exist otherwise. Our own death is by definition outside our range of experience (alleged after-death experiences or spiritism notwithstanding) and yet people invest in life insurance all the time. Large natural catastrophes like tsunamies, large earthquakes, supervolcanic eruptions, etc. are outside of range of experience of most people – and yet are supremely relevant for anyone on the planet. Nuclear war has been, fortunately, outside our own range of experience so far – and yet is utterly relevant for all lives on the planet, human and animal and plant alike. In claiming this, BT show surprising narrow-mindedness and – yes, ironically, considering their parable above – large degree of self-absorption.

On geography: „There really should be no surprise that a subject asked about the total number of murders in Michigan is not able to invoke two different pieces of information never mentioned in the question: that Detroit is a high-crime city and that Detroit is in Michigan.“ (p. 135)

Consider a related statement: There really should be no surprise that a voter asked about the promise of a candidate for the governor of Michigan to reduce the number of murders in Detroit is not able to invoke two different pieces of information never mentioned in the question: that Detroit is a high-crime city and that Detroit is in Michigan. Plus, the voter was never explicitly told that reduction in the number of murders is desirable, therefore she cannot make rational judgement on the candidate’s program. And yet, and yet, the voter will be – irrationally? – asked to make a judgement on those issues at the time of elections.

The example in footnote 3 is even worse, since it is unintelligible: if drivers believe that they are better than the average and the average is being construed as “unexceptional”, what in the world could it mean for someone to be “better than unexceptional”? One could similarly argue that he is “fitter than yellow” or “more intelligent than mountainous”; it could mean something only in the context of a Derridian or a Žižekian farrago of nonsense.

„A student who cannot solve the integral because he did not think of making the particular substitution in that case is not sufficiently proficient at calculus; but he is not biased against solving the integral.“ (pp. 135-136) Such conclusion would require telepathic superpowers to be established. In most cases, bias is defined in science as something discernible from an external perspective (perspective of observer or a statistician) – e.g., Malmquist bias, Signor-Lipps effect, various anthropic biases, etc. So, while we might indeed refrain from calling the student’s lack of performance a bias without further information, it is at least conceivable that it results from a bias, e.g., from an error in his textbook on the particular substitution, or from the teacher lacking skills in this respects, etc.

„Respondents may be wrong about the total number of murders in Detroit and Michigan, but these aggregate numbers are information that is of very little importance outside government statistical offices, just as is the question Kahneman asks.“ (p. 136) Unless one is living in Detroit or in rural Michigan or considers moving there or should judge programs of crime reduction or is deciding upon donating to charities in Michigan or some of other zillion cases BT – similarly as with the application of conservation of momentum and energy in driving – conveniently downplay and/or ignore. Which in their case, I submit, is not caused by ignorance, but by the biased view of the role of knowledge in human actions and values. However, BT do not fail to emphasize that it is outside government statistical offices, and not statistical offices or, say, private charity research like GiveWell or other private-sector statisticians, who do no less statistical research than the government does.

On the Linda experiment: „A reasonable person may, in effect, be answering a different and broader question that evaluates the entire situation rather than the textual question alone—for instance, “What has the examiner designated as the correct answer?” Or “What is the most likely answer in this experiment that I am in?”“ (p. 137)

I imagine one should use similar heuristics in filling one’s tax forms for example – not giving narrow and literal answers, but musing on what the government really wishes to achieve with existing tax rates or whether it would be better for all parties if I answer something differently, etc. The outcome of such an experiment would certainly be wondrous! Again, it is pretty ironic that BT ascribe such highly intelligent analysis to the very same set of subjects who are previously excused for failing to understand logical conjunction or for not knowing that Detroit is in Michigan.

On choices allegedly beyond cognitive biases: „it may be worth contrasting them against the costs of mistakes that clearly have nothing to do with cognitive biases: the cost of choosing a profession one ends up hating, the cost of not finding a suitable mate, the cost of having children too early in life or too late, the cost of moving to a place one ends up disliking, the cost of adopting a pet or sending children to a private school, and so on.“ (p. 140) How in the world are those choices not influenced by cognitive biases? After all, one decides about school for one’s children often on the basis of pure confirmation bias, and the profession one ends up hating is intuitively (if not self-evidently!) often a consequence of the temporal horizon bias, etc.

„Kahneman’s reliance on this model of decision making suggests that we would ideally become more literal, abstract, out-of-context thinkers and, as such, more in line with the neoclassical economic model, without making it clear how this would improve the human condition.“ (p. 142) The charge is as bizarre as what was brought, for instance, against Einstein by „Aryan physicists“ Lenard and Stark in 1930s that the theory of relativity does not contribute to the glory of Aryan race or obtaining the desired Lebensraum. On the Serbian scene, we have witnessed a dumb science minister (Dragan Domazet) who urged scientists to work „for their country instead of working for libraries“ (!). This misplaced pragmatism – reminiscent of Lysenkoism in Soviet times – has never been a signpost of scientific success.

On Kahneman’s alleged revolution: „In behavioral economics, then, we do not find the building blocks of an alternative decision making theory that could be incorporated into a more fruitful type of social science. In Kuhnian terms, it is not a scientific revolution but a strange transmogrification of an old and manifestly inadequate paradigm.“ (p. 143) While „Kuhnian terms“ should make one suspicious, it is the idea that we should consciously strive toward „fruitfulness“ of science – even social one! – which is really problematic. Arguably, Kuhnian view of revolutions in science is much less important for epistemology and philosophy of science of today than the Lakatosian notion of research programmes – and it is exactly Kahneman’s research programme (and certainly not a revolution!) which brought him the deserved success. Even under Kuhnian terms revolutions are not acts of will, as BT seem to suggest in both the title and this concluding passage – there is no perceived desire for a more fruitful kind of science which leads to a scientific revolution. In fact, the Kuhnian account does no good to BT’s concerns exactly because Kuhn insisted on incommensurability of paradigms, so there could be no way to say that a new paradigm is more or less fruitful, adequate or inadequate. Instead, as Kahneman is well aware, only a gradual competition of research programmes and reforms following their improvement lead to truly improved insight into problem situations. Kahneman is no revolutionary – and he’s among the greatest for exactly this reason


12 September 2016

Kritika kritike Kanemana, 1. deo

Slaviša je ovde ukratko predstavio svoju (i Željkinu) kritiku Kanemanove knjige i celine njegovog programa. Pre svega da naglasim da je sjajno što je taj tekst objavljen, da su autori tom studijom ostvarili po svakom kriterijumu odličan naučni rezultat, da je bez ikakve sumnje hrabro kritikovati takvu veliku metu – i da im na radu iskreno čestitam. Rad je vrhunski i svako zainteresovan za teme sa ovog bloga bi dobro učinio da ga pročita. Ovde kačim svoju kritiku njihove kritike, nastalu od beležaka na marginama tokom čitanja njihovog rada. Nije poenta odbrana Kanemana – kome to svakako nije neophodno! – nego otvorena i oštra intelektualna debata o nekim od tema koje jesu i teorijski i praktično zanimljive.  
Tekst je na engleskom, iz tri razloga: (i) zato što iscrpno citira delove studije Buturović & Tasić, pa bi bilo rogobatno prebacivati svako malo sa srpskog na engleski i obratno; (ii) da bismo izbegli terminološke zađevice oko “najadekvatnijeg” prevoda nekih od korišćenih termina; (iii) iz praktičnog razloga što su i moje beleške na marginama bile na engleskom. Napisan je u relativno opuštenom stilu, bez navođenja referenci, fusnota i ostalih akademskih parafernalija. Zbog ukupne dužine podelio sam ga u dva dela.

Reform vs. counter-revolution: On Buturovic’s and Tasic’s criticism of Kahneman
Buturovic and Tasic (2015; henceforth BT) criticize Daniel Kahneman and the entire project of behavioural economy for taking too narrow concept of rationality, but also for many other perceived errors and insufficiencies. This leads into calling his work a “failed revolution”. Except for a bit of revolutionary zeal (more on that below), it is not quite clear what exactly would BT prefer from any project in behavioural economy. Kahneman’s programme is no good? Fine and well, but it’s not as if there is a glut of alternatives around. And certainly it's not as if BT criticism is, ahem, entirely rational. 
On what counts as advance: “But it does not advance our understanding of human psychology except inasmuch as one otherwise would  have been inclined to believe that people are everywhere and always “rational” in the peculiar sense in which this term is used by economists” (p. 129)
Well, how about the following hypothetical comment on Einstein's relativity: But it does not advance our understanding of physics except inasmuch as one otherwise would have been inclined to believe that physical objects are everywhere and always characterized by absolute space and time in the peculiar sense in which these terms are used by Newton and his followers. One can use this deflationary manoeuvre with equal success against each and every innovator and reformist. But the argument is rather lightweight when we reign in our revolutionary expectations and consider what is realistic to achieve in science. 

On skills and studying rationality: “One recurring issue that has cropped up since Kahneman and Tversky’s early studies of cognition has been their assumption that specific knowledge or skills are essential to rationality. Thus, the possession of statistical or factual knowledge or the use of abstract reasoning has often been uncritically taken as a standard against which we are to judge the answers that participants in the experiments give. This has attracted the critical notice of specialists but not that of the wider world.” (p. 129, emphasis MMĆ)

It is easy to show that “their assumption” can, in fact, be attributed to that slightly earlier fellow, Socrates of Athens, who – most famously in Plato’s Meno and Protagoras – argued that rational definitions of virtue must be “tethered” by knowledge, and therefore it is reasonable to conclude that the virtue can be taught to others (via specific knowledge). His famous dictum about unexamined life not worth living (ὁ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ; Apology 38a) is usually interpreted in the same manner. This has been repeated countless times in the course of Western intellectual history. Whatever intrinsic merits or demerits of the assumption, it is ahistoric and naive (to say the least) to attribute it to Kahneman and Tversky as a sort of newfangled behavioural fad. BTW, how do BT know that a particular standard related to a particular experiment has been accepted uncritically – as contrasted with the situation in which such standard were accepted after much reflection, deliberation, hand-wringing, and going to-and-fro? What is factual evidence for uncritical acceptance of such standards? If there is some such evidence, BT fail to provide it.

Besides, what exactly is the alternative to this millennia-old assumption? That rationality could be (non-circularly) defined without reference to any particular knowledge or skills? It would be interesting to see results of such an enterprise. In any case, the burden of proof lies on BT, and not on Kahneman or anyone else who accepts that particular forms and amounts of knowledge or skills are necessary for any operational concept of rationality.

A long debate – more than a century – in evolutionary biology on the subject of extinction of species ended in conclusion that it is illegitimate to cite inferiority of a species or a higher taxon as the cause for extinction without listing which characters in what context were inferior to analogous characters in surviving taxons. Before we reached that stage, gradualist (il)logic filled textbooks with statements like “dinosaurs went extinct and mammals survived because dinosaurs were inferior”; which, of course, was not empirically supported whatsoever and in the end got reduced to “they had to be inferior in some unspecified way, since they went extinct”. Evolutionary biology and paleontology flourished greatly after getting rid of such nonsense. And there are many similar examples in other areas.

Finally, what exactly should this attention and critical notice “of the wider world”, so lacking in the reception of Kahneman’s work, consist of? Should Kahneman complain that he hasn’t been a guest of The Kardashians yet? Is his work less valuable due to the fact that he has 6,966 twitter followers, in comparison to N zillions of Justin Bieber? In my view the very concept of the “critical notice... of the wider world” is oxymoronic, since critical notice is not something established by a show of hands or a plebiscite, and almost by definition “the wider world” is too heterogeneous for any non-trivial critical notice. And the oxymoron is only strengthened – in a surreal kind of way – if we accept BT’s implication that empirical knowledge or reasoning skills are not truly necessary for demonstration of rationality; BT seemingly expect the same “wider world” which they excuse for lacking knowledge and reasoning skills to offer (presuming rational) criticism of Kahneman. Tall order, if anything.

On the language analogy: „We use language for a purpose, and grammar is an integral part of language.“ (p. 129) So it is natural to expect an intuitive and automatic access to grammar. What is wrong with this statement is clearly seen from an analogous statement, for example: We use mathematics for a purpose, and complex analysis is an integral part of mathematics. Therefore, intuitive and automatic access to complex analysis should not surprise us. Of course, that is absurd. Perhaps a two or three greatest geniuses in mathematics, persons born once per century, could conceivably have intuitive access to complex analysis, but that certainly does not apply to millions (or indeed billions) of users of mathematics. And BT have neither demonstrated that, conversely, the lack of grammar skills characterizing billions of people demand explanation, not have they shown any evidence that their preference for linguistic over mathematical skills reflects anything else then their own personal preference.

This conclusion is strengthened by their continuation and generalization of the same theme: „Statistics, on the other hand, is a body of knowledge created, systematized, and formalized by statisticians.“ (p. 130) I find this simply untrue. Like any other mathematical discipline, statistics is a set of proposition whose validity is given quite independently of statisticians and its statements would be entirely valid if suddenly all statisticians in the world were to die tomorrow or even if there were no statisticians whatsoever. Unless one is an extreme postmodern social constructivist, the statement that, for instance, any probability distribution on the set of real numbers R has at least one median will be true anywhere and at any time, even in the universes with no life and therefore no statisticians. (Of course, standard definitions of terms such as probability distribution or median is assumed.)

„Stating that people are good or bad at statistical reasoning tells us something about their knowledge of and talent for this particular skill and not much else.“ (p. 130) So, how exactly does this differ from claiming that stating that people are good or bad at grammar tells us something about their knowledge of and talent for this particular language skill and not much else? I do not see much of a difference; on the contrary, to paraphrase the authors, statements like these tell us something about their personal ordering of preferences and not much else.

The parable of a physicist: „A passionate physicist without much interest in the outside world could observe that people are very good at manipulating objects but embarrassingly inept at solving problems in theoretical mechanics. Few of us would treat such a statement as evidence that people should gain more knowledge of theoretical mechanics or that they are irrational when they get questions about the subject wrong. We would, instead, conclude that this physicist is making an oddly self-absorbed comparison between knowledge of physics and the ability to operate in the physical world.“ (p. 130)

This is either false or misleading on so many different levels that it is difficult to decide where to begin. For starters, the parable misses the entire envisioned goal: if the goal is set to make people better at manipulating objects, one is entirely entitled to argue that increased knowledge of theoretical mechanics might well help. Which has, by the way, been accepted long ago in sports academies around the world, whose curricula contra BT contain important elements from theoretical mechanics. If the goal of decision theory is to help make better decisions, the analogy holds. Second, in the course of a single paragraph, BT make leap from descriptive to prescriptive stance and back, while pretending to offer a parable from a neutral point of view. Third, if something is “embarrassing”, then clearly there is an opportunity cost to remove the embarrassment by – what a surprise! – gaining more knowledge of the subject, be it theoretical mechanics or Sinhalese syntax or whatever.

The irony is particularly rich when one takes into account that it comes from the same authors who subsequently take Kahneman to task for allegedly providing misleading cues in Linda and other psychological experiments. The number of misleading cues in this passage sets the record for packing density. What else could be the role of such strings of words as „without much interest in the outside world“ or „embarrassingly inept“ or „few of us would treat“ (rhetorical device known since at least Cicero and abused by perhaps every single politician on the planet) or „oddly self-absorbed“ if not providing misleading cues for the reader? „Oddly self-absorbed“ in contrast to – what exactly? Perhaps „commonly self-absorbed“ manner permeating comparisons made by social scientists? (Merriam-Webster offers „common“ as the first-choice antonym to „odd“.) Why is it important that the physicist is „passionate“ and not some boring old bureaucrat? Obviously, framing matters, as Kahneman and Tversky knew and BT confirm (p. 134).

„Statistical skills, unlike physical ones, could be somewhat useful in an ordinary person’s everyday life.“ (p. 130) The logical implication here is that physical skills could not be somewhat useful in an ordinary person’s everyday life, and such general statement is easily disproved by citing even a single counterexample in which physical skills could – and indeed are – very useful in an ordinary person’s everyday life. Such example is, for instance, driving – we have not evolved to drive cars, we do have big problems in properly accounting for conservation of momentum and energy in driving, and there is every indication – since there is no actual research done on this issue – that knowledge of theoretical mechanics is useful in driving (it is used, for instance, in instructions for defensive driving, of course in a simplified form). The example is not mine, it was suggested long ago by Richard Feynman, who was called many things but never “self-absorbed”.

A charitable interpretation of this is that the authors tried to say that the probability measure of cases in which physical skills are important is much smaller than the analogous probability measure for statistics, but such framing would (a) be less flashy, and (b) require at least hinting at some metric at which their personal intuitions about relative usefulness could be justified. But if they wished to convey that meaning, they should have chosen their words more carefully, especially since the context is set by their relentless revolutionary criticism (more on this below) of framings and contexts and backgrounds provided by behavioural economists and decision theorists. For all they who take the sword, etc.

The argument from billions: “But how useful these skills might be is unclear, as billions of people somehow manage to make their way in the world, decade after decade, despite their complete ignorance of statistics.“ (p. 130) Oh, but how useful reading and writing skills might be is unclear as well, as billions of people somehow manage to make their way in the world, decade after decade, despite their illiteracy – and have done so for many millennia. Unclear, indeed.

“Base rates are not unequivocally given to us as stable and known, and the appropriateness of using or disregarding them in particular situations depends on a host of conditions.” (pp. 131-132) Now, this rhetorical stratagem can again be debunked by comparing it to an analogous statement, for instance: Rules of grammar are not unequivocally given to us as stable and known, and the appropriateness of using or disregarding them in particular situations depends on a host of conditions. Sounds right, doesn’t it? After all, there are billions upon billions of people who hardly regard rules of grammar as “stable and known”. And we are still no closer to understanding what exact difference there is between information encoded in base rates and information encoded in the rules of grammar.

On Tom W.: “Only those few subjects (if any) in the third group who had studied the distribution of graduate students by field would have had reason to put any confidence in their guesswork about the matter.“ (p. 133) Again, let us compare this with a linguistic example. Consider the frequency distribution of letters in a language. While few subjects – if any – in a given group may know that e is the most frequent letter in any representative English text, this does not mean that they are really agnostic or have uniform prior distribution of frequency over the set of letters. It is hardly conceivable that even the most linguistically challenged or even illiterate and low-IQ experimental subject will have doubts whether a is more frequent English letter than q, or will give x the benefit of doubt versus s. Contrary to the implication of BT, normative knowledge is not measured by insight into a given database, but by success rate of inferential processes.

„Subjects asked to provide their “best guesses” about something they have probably never thought about before—the proportion of U.S. graduate students in various fields“ (p. 133) – where subjects are not farmers or soldiers or schoolchildren or pensioners but graduate students themselves, who are moving in the environment of other grad students and are perfectly well aware that the fields and departments are unequal in size and scope, are likely to think much about grad schools, etc. etc. If such knowledge should not be regarded as normative for the given population, what should be, according to the authors? Lack of curiosity? Unreflecting indifference? Low IQ?

“Kahneman and Tversky seem to think it is more rational to use made-up statistics than good heuristics.“ (p. 133) And believing the researcher – in psychological experiments where researchers standardly lie and mislead their subjects (e.g. Asch conformity or even Milgram) – is somehow a good heuristics? What kind of normative knowledge prescribed that? Perhaps the Orwellian stipulation that „ignorance is strength“?

22 August 2016

Povećanje minimalne zarade

Izgleda gotovo sigurno da je odlučeno povećanje minimalne zarade u Srbiji. Minimalna zarada po radnom času neto iznosi trenutno 115 dinara po satu, tako da se njen mesečni iznos razlikuje od meseca do meseca, u skladu sa brojem radnih dana. U proseku, jedan mesec ima 174 radna sata i neto minimalna zarada iznosi 20 010 dinara.

Podsetimo se da je minimalna zarada zakonski najniži iznos zarade koji se može isplatiti zaposlenom. Minimalna zarada se uglavnom smatra jednim od instrumenata socijalne politike, pošto bi njen iznos garantovao neki određeni životni standard. Ovo je zapravo jedini agrument u prilog minimalnoj zaradi koji se poteže (neki raniji argumenti su, na primer, njena funkcija kao automatskog stabilizatora ili minimalac kao zaštita položaja radnika u slučaju monopola nad kupovinom rada tj monopsona, u slučaju lokalnoj tržišta radne snage).  

U debati oko minimalne cene rada u Srbiji se često zaboravljaju neke osnovne bazične stvari:

1. Zaboravlja je kakve efekte može imati regulacija cena. Kontrola cena može biti relevantna i nerelevantna. Nerelevantna kontrola cena je ona kada regulacija ne dovodi do posledica na tržištu - cena krompira je 17 dinara/kg, i ukoliko bi se uvela direktiva po kojoj krompir ne sme da se prodaje skuplje od 25 dinara ne bi došlo ni do kakvog poremećaja na tržištu: ukupna količina ponuđenog i kupljenog krompira će ostati ista kao da do ove uredbe nije ni bilo. Isti slučaj bi bio i ako bi se uvela minimalna cena od 10 dinara. Međutim, šta bi se desilo ako bi kontrola cena bila relevantna - na primer, minimalna cena od 20 dinara za kilogram? U tom slučaju bi došlo do poremećaja: ljudi bi sadili i prodavali više krompira, ali manje ljudi bi želelo da ga kupi, i kao rezultat će se javiti višak krompira na tržištu. Verovatno bi se posle nekog vremena javilo i crno tržište krompira gde bi neki ljudi pokušavali da prodaju svoj krompir po nižoj ceni od propisane.

Minimalna nadnica je samo regulacija cene rada. Dakle, samo zamenite višak ponude krompira u ovom primeru sa viškom ponude rada, i manjak tražnje za krompirom sa smanjenjem tražnje za radom. Rezultat je, naravno, povećanje stope nezaposlenosti.

2. Povećanje stope nezaposlenosti sa jedne dolazi od ljudi koji su izgubili posao, većeg ulaska na tržište rada (viša relativna vrednost rada u odnosu na dokolicu)  ali i zato što neka nova radna mesta nisu otvorena jer je to postalo previše skupo. Već su postali klasični primeri Mekdonaldsa u Francuskoj koji je uveo mašine koje rade kao automatske kase umesto kasira - jedan od razloga za to je sigurno i jako visoka minimalna nadnica. Ako ekonomiju ne posmatrate kao statičku nego kao dinamičku varijablu, shvatate da je ponuda poslova tj radnih mesta nije stabilna, već da varira ne samo zbog trenutne tačke u ekonomskom ciklusu nego i zbog niza drugih faktora te da se nikako ne može uzimati kao jedan isti ''pool''. Preduzeća stalno nastaju i nestaju, a sa njima i radna mesta, ona takođe i menjaju delatnost (Nokia je prvo bila veliki proizvođač drvne građe i papira, potom telefonskih kablova i na kraju mobilnih telefona; najveći izvozni proizvod Honk Konga nekada su bile igračke a sada finansijske usluge).

3. Visina zarada direktno je povezana sa produktivnošću rada. Ovo je glavni razlog zašto krojači ili prodavačice u pekari imaju niže plate od advokata ili programera. Ako je problem koji treba da se reši minimalcem nizak nivo zarada koji rezultira u niskom nivou životnog standarda, to je moglo da se reši velikim brojem drugih mera koje bi bile usmerene na podizanje produktivnosti rada.

Zagovornici minimalne zarade se u našoj javnosti dele u dve grupe: prvi koji negira povezanost između minimalne zarade i nezaposlenosti, i drugi, koji ga ne negira ali smatra da on nije odlučujući te da zato neće imati velike efekte. Ovi prvi ili dolaze iz udobnih sinekura pa namerno iskrivljuju stvarnost ili su jednostavno laici pa shodno tome ne znaju baš o čemu pričaju. Da bi ovaj njihov stav mogao da se prihvati, morali bi da daju prilično čvrste dokaze o tome da je tražnja za radom izuzetno neelastična tj da kriva tražnje za radom nema opadajući karakter. Ukoliko bi to uspeli da dokažu, verovatno to bi privuklo veliku pažnju stručne javnosti, a možda i neku nagradu Švedske akademije nauka. Druga grupa uglavnom nastupa sa utilitarističkih stanovišta: da, to će povećati nezaposlenost, ali broj ljudi koji će izgubiti posao će biti relativno mali, a koristi ovih kojima će se povećati zarada će direktno u zbiru biti veće od gubitka onih koji su izgubili posao. 

Stopa nezaposlenosti u Srbiji je jako visoka, a istovremeno je prisutna i visoka stopa rada na crno. Jedan od razloga za to je i relativno visoko poresko opterećenje rada (ovo poresko uključuje i socijalne doprinose jer sam porez na zarade nije posebno visok). Na primer, na prosečnu zaradu poresko opterećenje u Srbiji iznosu 38,9% - ako je poslodavac za platu zaposlenog namenio 100 evra, gotovo 40 evra će otići na poreze i doprinose, a ne radniku. Ovo je inače blizu proseka Evrope i tačno u proseku zemalja SEE po nivou poreskog opterećenja rada, međutim u našem regionu Makedonija, Bugarska i Albanija imaju značajno niže stope (oko 33% i čak 28%). Među drugim razlozima su sigurno i minimalna osnovica socijalnih doprinosa (koji su posredno povezani sa minimalcem) i relativno visoka minimalna zarada. Minimalna osnovica čini da ljudi koji rade sa cenom radnog časa koja je oko minimalne zarade (ili čak viša) ali ne rade puno već skraćeno radno vreme plaćaju znatno više stope doprinosa, zbog čega je njihovo poresko opterećenje i znatno više, što čini još jedan podsticaj za beg u sivu zonu. Ovi minimalni socijalni doprinosi zvanično nisu povezani sa iznosom minimalne zarade, ali faktični su joj jako blizu (čine 35% prosečne osnovice) pa se može pretpostaviti da će se i oni povećati usled povećanja minimalca. 

Pored ovih konceptualnih, bitno je osvrnuti se i na neke tehničke stvari oko minimalne zarade u Srbiji. 

1. Zbog distorzija koje nastaju na tržištu rada, jedno rešenje je uvođenje granskih minimalnih zarada. Ovim rešenjem koje je do skoro bilo aktuelno u Nemačkoj, ali napuštenom zbog koalicionog sporazuma CDU i CSU, postoji više minimalnih zarada, svaka za pojedinačnu industriju ili čak zanimanje. Ovako se smanjuje nivo distrozija jer se jasnije uviđa veza između minimalne zarade i nivoa produktivnosti. Ovo još uvek važi u Italiji i Austriji. U Srbiji, međutim, postoji samo opšta minimalna cena rada, što dovodi do toga da su njeni negativni efekti naglašeniji.

2. Od iznosa minimalne zarade zavisi do koliko distorzija će doći na tržištu rada. Na primer, neki standard je da minimalac bude 35-45% prosečne zarade. Minimalna zarada u Srbiji je na znatno višem nivou, i često dostiže 50% u pojedinim mesecima. Pored toga, treba imati u vidu i varijacije u zaradama u odnosu na geografski položaj i kupovnu moć: u velikom broju opština nivo minimalne zarade prelazi 60% prosečne zarade u datoj opštini. Minimalac je možda nizak u Beogradu, ali u Prokuplju sigurno nije. Ovakvo centralizovano određivanje minimalca najteže pogađa opštine u unutrašnjosti, gde je stopa rada na crno i nezaposlenosti i inače viša od proseka. 

3. Ne postoje javni podaci o tome koliki broj zaposlenih prima minimalnu zaradu. Okviran broj koji se spominje u javnosti je oko 300 000. Međutim, veliki broj ovih ljudi zapravo nisu zaposleni, već samozaposleni preduzetnici ili članovi njihovih porodica. Oni iskaču iz generalizovane dihotomije ''zli kapitalisti'' i ''ugnjetavani radnici''. Preduzetnicima se isplati da sebe prijave na minimalac, a da na ostalo plate porez na dobit. Pri tome, kako su u najvećem broju slučajeva zaposleni oni lično i članovi njihovih porodica, oni ''ne izrabljuju'' nikoga već samo koriste legalne mere da bi smanjili svoje poresko opterećenje. 

4. Država, koja prema zakonu propisuje nivo minimalne zarade ukoliko do njenog nivoa ne može da se dođe putem socijalnog dijaloga, je jedan poslodavaca koji direktno krši zakon o minimalnoj zaradi, a treba da se stara o njegovoj primeni. Prema broju koeficijenata i vrednosti koeficijenta za rad u državnim organima, postoji određeni broj zaposlenih kojima je puna zarada niža od minimalca. Na primer, higijeničarke u domovima zdravlja imaju niže plate od zagarantovanog minimalca.

5. Ako se poveća nivo minimlane zarade sa 115 na 123 dinara, što pretpostavljam da je u igri (jer je nezvanično pravilo bilo da neto radni sat bude jedan evro), neto iznos minimalne zarade će se povećati za oko 1500 dinara po radniku mesečno. Međutim, ne treba zaboraviti da to znači i još 1000 dinara mesečno novih prihoda za državu po radniku.

Dakle, treba sve ovo imati u vidu kada se priča o minimalnoj zaradi. Kada ekonomisti pričaju o tome da je minimalna zarada štetna, oni misle na to da će neki ljudi izgubiti posao ili morati da rade na crno jer njihova produktivnost nije dovoljno visoka da bi opravdali svoju zaradu. Ovo zagovornici minimalne zarade stalno zanemaruju ili previđaju, da će mera za koju se zalažu imati negativne efekte baš na ljude kojima žele da pomognu. 

Šta bi država trebalo da uradi? Najlakši odgovor je da ukine ograničavanje cene rada. To je, međutim, politički veoma nepopularna odluka i stoga verovatno teško sprovodiva. Međutim, redefinisanje minimalne cene rada je nešto mnogo izvodljivije - ukidanje opšte, i uvođenje granskih minimalnih zarada čiji iznos bi se određivao u socijalnom dijalogu bi svakako bio korak napred. Moguće je uvođenje i nekog geografskog parametra koji bi u obzir uzeo i paritet kupovne moći - na primer, ako je nivo cena u potrošačkoj korpi u Braničevu 80% nacionalnog proseka, stoga minimalna zarada u tom okrugu treba da bude 80% nacionalne minimalne zarade. Nivo najnižih zarada se dugoročno povećava jedino povećanjem produktivnosti i smanjenjem stope nezaposlenosti: a tu je posao države veoma značajan - standardno poboljšnje privrednog ambijenta, pre svega uvođenje vladavine prava, arbitražnog ponašanja državnih službenika, smanjenje birokratije, rasterećenje poreskog opterećenja rada u odnosu na trenutni nivo itd. Sve ono što zapravo država sada ne radi.    


29 July 2016

Air Serbia i "doprinos privredi Srbije"

Veliki broj medija je preneo vest o tome da Air Serbia „doprinosi privredi Srbije sa milijardu dolara u 2016. godini“. To se dešava iako avio saobraćaj u 2016.godini u najboljem slučaju replicira ostvarenja iz prethodne godine, bez značajnog rasta.

U prethodnoj evidenciji nema broja putnika po operaterima, ali efekat svakog prevezenog putnika u proseku je isti, bez obzira koji operater ga je prevezao. Za slučaj da je jedan operater povećao svoje učešće, pri stagnaciji ukupnog broja putnika to je mogao učiniti samo na štetu drugih operatera, što u smislu ukupnog avio tržišta i njegovih efekata na „privredu Srbije“ nije uopšte značajno. Dakle, pre bi se moglo govoriti o efektu koji stvara svaki prevezeni putnik na šire okruženje (bez obzira kog prevoznika je koristio), ali takva opšta analiza ne bi bila mnogo interesantna za širu publiku niti vodeće medije.
 
Za slučaj da Air Serbia ne postoji, putnici koji nameravaju da putuju preko beogradskog aerodroma, svakako bi to učinili, jer postoje drugi operateri koji bi ih prevezli. Time bi i efekat na okruženje bio isti. Drugim rečima sve bi ostalo isto, osim što postoje rupe u javnim finansijama zbog toga što Air Serbia postoji.
 
Cena koja se plaća da putnici odaberu baš Air Serbia a ne nekog drugog prevoznika je u 2015. godini iznosila 5.920.317.000 dinara, odnosno 49.036.525 evra (koliko su prihodi od donacija u bilansu ove firme za prošlu godinu). To je omogućilo da firma u prošloj godini posluje sa (skromnim) poslovnim dobitkom od 487.746.000 dinara (ili 4.039.880 evra), koji bi dakle bez donacija bio gubitak od 45 miliona evra.
 
Visina donacije nije zanemarljiva jer čini 22% prihoda od prodaje koje je firma ostvarila. Ako su u 2015. godini prevezli 2.550.000 putnika, može se reći da je njih oko 2 miliona platilo svoju kartu.

Time je efekat poslovanja Air Serbia na „privredu Srbije“ ipak negativan, kao što je bio i ranije, jer je „privreda Srbije“ (pored svojih redovnih obaveza) morala da plati i putovanje blizu pola miliona putnika ovog prevoznika ili svakog petog. 

23 July 2016

Puč u Turskoj

Pre nedelju dana je u Turskoj organizovan neuspeli vojni puč. Da ne dužim o deteljima koji su poznati, zanimljivija su pitanja, ko ga je organizovao, zašto i kakve su konsekvence po budućnost Turske?

Erdoganova prva reakcija još tokom puča kad se uključio u jednu privatnu televiziju preko skypea je bila da optuži za puč "guleniste", sledbenike imama Fetulaha Gulena, vrlo uticajnog pobornika liberalnog i modernističkog islama koji je dugo bio Erdoganov saveznik. Gulen sada živi usamljenički život u Americi i ne učestvuje direktno u političkim zbivanjima. Erdogan optužuje Gulenove ljude u pravosuđu, policiji i vojsci da su organizovali puč sa ciljem da ilegalno preuzmu vlast.

Ko su gulenisti? Najbolja analogija je katolički Opus Dei, i egipatska Mulsimanska braća: religiozno-politička organizacija sa elementima konspirativnog delovanja. Samo što su gulenisti mnogo bolje organizovani i mnogo efikasniji  od Opus Deia, i nisu islamisti poput Braće (za razliku od Erdogana koji dolazi iz miljea Muslimanske braće, i bio je član islamističke partije Nedžmetina Erbakana 1990ih). Gulen je pobornik liberalnog islama koji je u Turskoj generalno dominantan, glavni elementi su mu: mistična, sufijska religija, tadicionalna teologija hanafi škole (dakle ne islamski fundamentalizam ili "salafizam"), preduzetništvo i kapitalizam, dobrotvorno delovanje i obrazovanje. Gulenisti su izrazito prozapadno nastrojeni, veruju da je islam kao religija potpuno spojiv sa konstitucionalnom demokratijom, kao i sa kapitalizmom. Podržavaju konvencionalno bankarstvo i kamate, što je prava retkost za muslimane, i vlasnici su nekoliko velikih banaka. Takođe zagovaraju približavanje sa hrišćanima i Jevrejima (Gulen se sreo sa papom) i imaju izrazito pro-izraelski stav u spoljnoj politici. Kada je Erdogan prekinuo odnose sa Izraelom pre neku godinu zbog one farsične ekspedicije turskih aktivista u pojas Gaze, Gulen je to oštro osudio.

Kao takvi, vrlo su uticajani u Turskoj zemlji u kojoj sufijski i hanafi islam i inače dominiraju; ocenjuje se da imaju oko pola miliona aktivnih članova, a vodeće udruženje industrijalaca koje okuplja uglavnom male i srednje preduzetnike (njih oko 50 000) je potpuno gulenističko. Širom sveta imaju preko hiljadu privatnih škola, kako u muslimanskim tako i nemuslimanskim zemljama, u kojima se predaju potpuno sekularni programi sa naglaskom na prirodne i tehničke nauke. Religija se predaje samo kao komparativna istorija svih religija, ne kao islamska veronauka. Samo u Americi imaju na desetine takozvanih "čarter škola", privatnih ustanova koje dobijaju poreske pare - tip škola koje američki levičari jako ne vole jer podrivaju monopol državnog, sindikalizovanog školstva. Ja sam za guleniste prvi put čuo potpuno nezavisno od problematike Erdogana i Turske, čitajući pre više godina neke žalopojke američkih sindikata na podrivanje američkog sistema obrazovanja od strane turskih privatnih škola. Tada sam čuo i  za termin "zloupotreba H1B viza", mnogo pre Donalda Trumpa; u nekom od ovih tekstova pre tri ili četiri godine, mislim u NYTu, napadali su guleniste što dovode profesore matematike i fizike iz Turske da predaju u američkim školama, i time uzimaju radna mesta domaćim sindikalistima.

Rastuća religiozno opredeljena poslovna srednja klasa koju gulenisti okupljaju je bila osnova podrške Erdoganu i njegovim liberalnim reformama s početka dvehiljaditih, reformama koje su od Turske najvećim delom i napravile modernu i naprednu zemlju kakva je sve do pre godinu-dve bila.

Gulenisti su takođe sarađivali sa Erdoganom i direktno, u demontiranju suvišnog uticaja vojske i sprovođenju pravosudnih reformi. Oni su infiltrirali još za vreme kemalističkog režima kako obaveštajne službe tako i pravosuđe (manje u vojsku). Sa tih pozicija pomogali su Erdoganu i suzbijanju ušančene moći starog, kemalističkog establišmenta, a posebno u dovođenju vojske u ustavne demokratske okvire. Sukob između njih i Erdogana je započeo onog časa kad su shvatili da ovaj klizi u autokratiju, da pretvara demokratski sistem u svoju ličnu vladavinu, i da nema nameru da kontroliše korupciju. Njihovi ljudi u obaveštajnim služabama su dostavili medijima (u to vreme još uvek slobodnim) dokaze o Erdoganovoj ličnoj umešanosti u korupciju, kao i njegovog sina i nekih od bližih saradnika, o potplaćivanju i ucenjivanju medija itd. Ovo je izazvalo pravi šok i paranoju kod Erdogana kome gulenisti od tog časa, od najbližih saveznika, postaju smrtni neprijatelj.

To vam daje kontekst za celokupnu galamu na guleniste kao pučiste, i istovremeno pokazuje da cela teorija o Gulenu kao inspiratoru puča nije mnogo verovatna. Erdogan je bar pet ili šest puta tražio od Obame prethodnih godina da izruči Gulena kao "teroristu", što američka vlada odbija jer je jasno da da se radi o političkom lovu na veštice, kao osveti za razoktrivanje korupcije. Poslednji put ga je optužio za pučističke namere februara 2015 i ponovio zahtev Obami da mu izruči opakog teroristu. Slično Piteru Šifu i recesijama, Erdogan je u poslednjih pet godina uspešno predvideo 15 ili 16 gulenističkih pučeva od jednog koji se dogodio. To ne uliva baš poverenje.

Drugi razlog za skepsu je to što su zaveru predvodili ljudi iz vojske a gulenisti tamo nikad nisu bili posebno jaki, i sam Erdogan je već sproveo čistku gotovo svih vodećih oficira ranije.

Treća stvar koja je čini optužbu protiv gulenista sumnjivom je da su oni jednako stradali pod starim režimom kao i Erdogan, i što je još važnije, odigrali ključnu ulogu u potkresivanju moći vojske koje je Erdogan učinio. Time su se trajno zamerili starom vojnom establišmentu i deluje mi vrlo nategnuto da bi koalicija gulenista i njihovih smrtnih naprijatelja iz vojske mogla da zajedno nešto organizuje.

Dodatnu skepsu izazivju podaci koju se pojavili da je ta grupa oficira koji su organizovali puč (uglavnom pukovnici, majori i niže) formirala neko tajno društvo čiji je moto bila neka Kemalova čuvena rečenica. Teško mi je da zamislim guleniste, kojima je Kemal arhi-neprijatelj i utemeljivač režima koji odbacuju i pod kojim su stradali, kako uzimaju njegove izreke kao moto za akciju. Sad neki posmatrači spekulišu da su možda namerno uzeli sekularni moto da privuku kemalističke pristalice. Ali to je dosta zgodno: da su kojim slučajem uzeli gulenistički moto, to bi naravno bio krunski dokaz da su oni iza puča: pošto je moto preuzet od njihovih neprijatelja, onda to samo dokazuje koliko su prepredeni. Kako god okreneš, oni su krivci.

Na kraju, verovatno najbolji dokaz nameštenog karaktera anti-gulensitičkih optužbi je cinjenica da je Erdogan krenuo, doslovno sutradan po propasti puča, u masovni obračun sa političkim protivnicima i civilnim društvom. Do sada taj obračun uključuje objavu tromesečnog vanrednog stanja, suspenziju evropske konvencije o ljudskim pravima, otpuštanje preko 60 000 ljudi u vojci, policiji , sudstvu i školama, te hapšenje na desetine hiljada. Samo u obrazovanju je do sada preko 30 000 ljudi izgubilo posao. Preko 1 000 privantih škola je zatvoreno, 15 univerziteta, 1400 dobrotvornih organizacija, 15 radio i tv stanica. 35 bolnica i medicinskih ustanova (1), 19 sindikata itd itd. Potpuno je očigledno da je Erdogan, slično Putinu 2000, imao već razređen plan uništenja demokratije i vrlo precizne unapred pripremljene spiskove svih protivnika koje treba pohapsiti i razjuriti, a njihovu imovinu oteti, te da mu je ovaj neuspeli vojni udar poslužio kao odličan povod. U suprotnom, morali biste da verujete da su destine hiljada ljudi, po školama, bolnicama, sudovima itd ne samo u vojsci, bili deo zavere i puča, a jedino Erdogan i njegova obaveštajna služba ništa nisu znali.

Tragedija ovog što se u Turskoj dešava je višestruka. Neću ulaziti u geopolitiku, za mene je najveći gubitak podrivanje umerenog prozapadnog islama koji je do skora bio dominantan u Turskoj. Turska je zemlja liberalnog islama, što popularnost gulenizma rečito posvedočuje, Gulenov pokret je snažna globalna alternativa Muslimanskoj braći i islamskom fundamentalizmu uopšte, alternativa zasnovana na zapadnom liberalizmu, pro-hrišćanskim i pro-jevrejskim i pro-izraelskim stavovima, tržišnom kapitalizmu i veri u demokratiju i spojivosti islama sa modernim zapadnim društvom. Erdoganova diktatura koja se pred našim očima etablira je stoga dvostruka katastrofa: s jedne strane, gura kritično važnu zemlju islamskog sveta, naslednicu Otomanske imperije i izvor tradicionalnog, ne-radikalnog islama ka suni verziji Homeinijevog Irana, i s druge strane podriva i delegitimizuje jedinu globalnu alternativu islamskom fundamentalizmu koja dolazi iz islamskog sveta - pokret klerika Fetulaha Gulena.

Suviše je mnogo ljudi i na Zapadu i u islamskom svetu koji ili žele ili veruju u sukob civilizacija. Na Zapadu niko nema interesa da  podržava tradicionalistički, neradikalni islam gulenovskog tipa: poslednje što levičari žele je masovni i uticajni islamski pokret koji veruje u demokratiju, liberalizam, zapadne vrednosti i podržava Malog Satanu, rasadnika Aparthejda, Izrael. Plemenitom bliskoistočnom divljaku ne sme biti dozvoljeno da kao svoje najprogresivnije (jedino progresivno?) lice pokaže tursku verziju ideologije Tea Party. S druge strane, desničari su suviše investirali u propagandu mržnje prema Islamu po kojoj su svi oni isti, teroristi ili apologeti terorista, te je bilo kakvo relativizovanje opasnosti kroz uviđanje fundamentalnog diverziteta islamskog sveta neoprostivo i nedopustivo.

I jedni i drugi su  saveznici diktatora Erdogana u njegovom obaranju jedne velike nacije u blato autokratije. Gulenistički pokret je bio jedan od retkih mostova između zapadnog sveta i islamskog Bliskog istoka, a Turska kao demokratska država izlog islamskog sveta i najbolji uterivač u laž svih teorija o sukobu civilizacija. Spuštanje zavese diktature na Tursku, i njeno potpuno srozavanje na nivo Putinove Rusije predstavlja pobedu loših momaka, kako u Turskoj, tako i na Zapadu, i poraz svake nade za srednjoročno prevazilaženje žalosnog stanja razumevanja i saradnje zapadnog i islamskog sveta. Puč u Turskoj je bio možda poslednja, kako god neizvesna, šansa, poslednje prozorče mogućnosti da se Erdoganov homeinistički cezarizam zaustavi. Sada je gotovo, prozor je zatvoren, zavesa je pala.